تاثیر پرتودرمانی بر نازایی یکی از موضوعات چالشبرانگیز در مسیر درمان سرطان است. بسیاری از افرادی که تحت پرتودرمانی قرار میگیرند، بعدها با این دغدغه روبهرو میشوند که آیا این درمان میتواند مانع فرزندآوری شود یا خیر. واقعیت این است که پرتوها علاوه بر نابودی سلولهای سرطانی، ممکن است بر عملکرد تخمدانها یا بیضهها نیز اثر بگذارند. اما آیا این اثر دائمی است یا قابل بازگشت؟ در ادامه، به بررسی دقیق این موضوع میپردازیم تا بدانیم چه عواملی خطر نازایی را افزایش میدهند و چه اقداماتی میتواند از آن پیشگیری کند.
پرتودرمانی چگونه باعث نازایی میشود؟
پرتودرمانی با استفاده از اشعههای پرانرژی، سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهد تا جلوی رشد و تقسیم آنها را بگیرد. اما این پرتوها، بهویژه زمانی که ناحیه لگن یا شکم تحت درمان قرار میگیرد، میتوانند به سلولهای سالم دستگاه تولیدمثل نیز آسیب برسانند. در زنان، اشعه ممکن است باعث تخریب فولیکولهای تخمدانی، کاهش سطح هورمونهای جنسی و در موارد شدید، یائسگی زودرس شود. در مردان نیز، پرتودرمانی میتواند به سلولهای اسپرمساز در بیضهها صدمه بزند و تولید اسپرم را متوقف کند. شدت این آسیبها به میزان دوز تابش، محل درمان و سن بیمار بستگی دارد. به همین دلیل، پیش از شروع پرتودرمانی، مشاوره درباره حفظ باروری از اهمیت بالایی برخوردار است.
بیشتر بخوانید: علت درد بعد از پرتودرمانی
تاثیر پرتودرمانی بر باروری زنان و مردان
پرتودرمانی میتواند تأثیرات متفاوتی بر باروری زنان و مردان داشته باشد، زیرا سلولهای تولیدمثل از حساسترین بافتهای بدن در برابر اشعه هستند. زمانی که پرتو به ناحیه لگن یا شکم تابیده میشود، احتمال آسیب به تخمدانها در زنان و بیضهها در مردان افزایش مییابد. این آسیب ممکن است موقت یا دائمی باشد و بستگی به شدت دوز تابش، طول مدت درمان و محل دقیق تابش دارد.
در زنان، پرتودرمانی میتواند منجر به کاهش یا از بین رفتن فولیکولهای تخمدان شود. در نتیجه، سطح هورمونهای استروژن و پروژسترون افت کرده و چرخه قاعدگی ممکن است نامنظم یا کاملاً متوقف شود. اگر رحم نیز در معرض اشعه قرار گیرد، احتمال آسیب به دیواره رحم و کاهش توانایی نگهداری جنین در دوران بارداری وجود دارد. زنان جوانتر شانس بیشتری برای بازگشت عملکرد طبیعی تخمدانها دارند، اما در سنین بالاتر این احتمال کمتر است.
در مردان، تأثیر پرتودرمانی با کاهش تعداد و کیفیت اسپرمها همراه است. در صورتی که تابش مستقیماً به بیضهها وارد شود، ممکن است تولید اسپرم برای مدتی متوقف شود یا بهطور دائم از بین برود. گاهی نیز آسیب به غدد مسئول ترشح هورمون تستوسترون باعث کاهش میل جنسی و مشکلات باروری میشود. با این حال، در بسیاری از موارد میتوان با روشهایی مانند فریز اسپرم یا تخمک پیش از شروع پرتودرمانی، شانس باروری آینده را حفظ کرد.
آیا نازایی بعد از پرتودرمانی قابل درمان است؟
نازایی بعد از پرتودرمانی در بسیاری از موارد قابل درمان یا کنترل است، اما میزان موفقیت آن به شدت آسیب وارده به اندامهای تولیدمثل بستگی دارد. در برخی بیماران، عملکرد تخمدانها یا بیضهها پس از مدتی بهتدریج بازمیگردد، بهویژه اگر دوز تابش پایین بوده باشد یا ناحیهای خارج از لگن مورد درمان قرار گرفته باشد. در مقابل، اگر آسیب شدید باشد یا سلولهای زایا از بین رفته باشند، ممکن است نیاز به روشهای جایگزین باروری وجود داشته باشد.
برای زنان، درمانهای هورمونی میتوانند در مواردی که تخمدانها هنوز ظرفیت محدودی دارند، به بازگشت تخمکگذاری کمک کنند. در شرایطی که تخمدانها کاملاً آسیب دیدهاند، استفاده از تخمک اهدایی یا جنین فریز شده پیش از درمان میتواند گزینهای مؤثر باشد. همچنین رحم در صورت سالم ماندن، قادر است بارداری را با موفقیت حفظ کند.
باید بدانید که در مردان نیز اگر اسپرمها بهطور کامل از بین نرفته باشند، تولید اسپرم ممکن است طی چند ماه تا چند سال به حالت طبیعی بازگردد. در غیر این صورت، استفاده از اسپرم فریز شده قبل از پرتودرمانی یا روشهای کمکباروری مانند IVF و ICSI میتواند به فرزندآوری کمک کند. مشاوره با متخصص باروری قبل از شروع پرتودرمانی و پیگیریهای منظم پس از پایان درمان، نقش مهمی در حفظ و بازگرداندن توان باروری دارد.
مدت زمان بازگشت باروری بعد از پرتودرمانی چقدر است؟
مدت زمان بازگشت باروری بعد از پرتودرمانی به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله محل تابش، شدت دوز پرتو، سن بیمار و سلامت عمومی سیستم تولید مثل. در بسیاری از موارد، اگر آسیب به تخمدانها یا بیضهها خفیف باشد، عملکرد طبیعی دستگاه تولیدمثل میتواند پس از چند ماه تا چند سال بهتدریج بازگردد. اما اگر بافتهای تولیدمثلی بهشدت آسیب دیده باشند، ممکن است بازگشت باروری بسیار دشوار یا غیرممکن شود.
در زنان، اگر دوز پرتودرمانی پایین و خارج از ناحیه لگن باشد، تخمدانها ظرف ۶ تا ۱۸ ماه میتوانند فعالیت خود را بازیابند. با این حال، در درمانهایی که ناحیه لگن یا شکم هدف تابش است، خطر یائسگی زودرس وجود دارد و در چنین شرایطی احتمال بازگشت باروری کمتر است. بهترین دکتر سرطان با آزمایشهای هورمونی (مانند FSH و AMH) وضعیت تخمدانها را پس از پایان درمان بررسی میکند.
در مردان نیز بازسازی سلولهای اسپرمساز بین ۶ ماه تا ۲ سال طول میکشد. اگر تابش مستقیما به بیضهها وارد نشده باشد، احتمال بهبود عملکرد اسپرم بسیار بیشتر است. در مواردی که تولید اسپرم بازنگردد، روشهای کمکباروری یا استفاده از اسپرم فریز شده پیش از درمان میتواند شانس پدر شدن را حفظ کند. در هر دو جنس، پیگیری منظم توسط متخصص باروری پس از پرتودرمانی برای ارزیابی بازگشت عملکرد جنسی و تولیدمثلی ضروری است.
سخن پایانی
تأثیر پرتودرمانی بر نازایی موضوعی حساس و پیچیده است که بسته به شدت تابش، محل درمان، سن بیمار و سلامت عمومی سیستم تولیدمثل میتواند موقت یا دائمی باشد. در زنان، ممکن است تخمدانها آسیب دیده و چرخه قاعدگی مختل شود، و در مردان تولید اسپرم کاهش یابد یا متوقف شود. با این حال، روشهایی مانند فریز اسپرم و تخمک پیش از درمان، درمانهای هورمونی و روشهای کمکباروری میتوانند شانس باروری را حفظ یا بازیابی کنند. بنابراین، مشاوره پیش از شروع پرتودرمانی و پیگیریهای منظم پس از آن نقش کلیدی در مدیریت ریسک نازایی و افزایش احتمال فرزندآوری دارد.
سوالات متداول
بله، سرطانهایی که ناحیه لگن، شکم یا سینه را درگیر میکنند و پرتودرمانی مستقیما به این مناطق تابیده میشود، خطر آسیب به اندامهای تولیدمثل و نازایی را افزایش میدهند. درمانهای خارج از این نواحی تاثیر کمتری بر باروری دارند.
سبک زندگی سالم شامل تغذیه مناسب، حفظ وزن ایدهآل، کاهش استرس و پرهیز از مصرف سیگار و الکل میتواند به بازسازی سلولهای تولیدمثل و تقویت عملکرد هورمونی کمک کند، اما اثرات آن محدود به زمانی است که آسیب وارده شدید نباشد.
بله، در برخی بیماران داروهایی وجود دارد که میتوانند عملکرد تخمدان یا بیضه را در برابر تابش تا حدی محافظت کنند، اما میزان اثرگذاری آنها بستگی به دوز تابش و مدت زمان درمان دارد و همیشه تضمینی برای حفظ کامل باروری نیست.
