یکی از روش های موثر در درمان سرطان بدون نیاز به جراحی، رادیوتراپی است، رادیوتراپی یا پرتودرمانی، با استفاده از پرتوهای پرانرژی، سلولهای سرطانی را هدف قرار داده و آنها را نابود میکند و این روش به تنهایی یا همراه با جراحی و شیمی درمانی استفاده میشود و به طور قابل توجهی در کاهش حجم تومور و تسکین علائم موثر است، اما چه زمانی رادیوتراپی بهترین گزینه درمانی است و چه خطراتی دارد؟
رادیوتراپی یا پرتودرمانی چیست؟
رادیوتراپی یا پرتودرمانی یکی از روش های رایج در درمان سرطان است که در آن از پرتوهای پرانرژی مانند اشعه ایکس، گاما یا الکترونها برای از بین بردن یا آسیب رساندن به سلولهای سرطانی استفاده میشود، این پرتوها باعث توقف رشد و تقسیم سلولهای سرطانی میشوند یا آنها را به طور کامل نابود میکنند و ممکن است بهصورت خارجی با دستگاه یا داخلی با کاشت منابع پرتوزا در بدن انجام شود، این روش دردناک نیست و میتواند به تنهایی یا همراه با دیگر درمانها مانند جراحی یا شیمی درمانی استفاده شود.
بیشتر بخوانید: زخم بعد از رادیوتراپی
انواع روشهای رادیوتراپی یا پرتودرمانی
روش های رادیوتراپی به چند نوع اصلی تقسیم میشوند که بسته به نوع و محل سرطان، یکی یا ترکیبی از آنها انتخاب میشود:
رادیوتراپی خارجی
رایجترین نوع پرتودرمانی است که پرتوها از طریق دستگاهی در خارج از بدن به ناحیه هدف تابانده میشوند.
براکی تراپی
در این روش، منابع پرتوزا به طور موقت یا دائم در داخل یا نزدیکی تومور قرار داده میشوند و در سرطانهای پروستات، دهانه رحم و سینه کاربرد دارد.
رادیوتراپی سیستمیک
در این روش، مواد رادیواکتیو به صورت خوراکی یا تزریقی وارد بدن میشوند و سلولهای سرطانی را در سراسر بدن هدف قرار میدهند؛ مانند استفاده از ید رادیواکتیو در درمان سرطان تیروئید.
رادیوتراپی هدفمند
با دقت بسیار بالا، دوز زیادی از پرتو را به ناحیه کوچکی از تومور میرساند؛ در مغز، ریه یا ستون فقرات استفاده میشود.
عوارض پوستی رادیوتراپی
موارد کاربرد پرتودرمانی در درمان سرطان
رادیوتراپی در درمان انواع مختلفی از سرطانها کاربرد دارد و میتواند اهداف متفاوتی را دنبال کند و مهمترین موارد استفاده آن عبارتاند از:
- برای از بین بردن کامل تومور، بهویژه در مراحل اولیه برخی سرطانها مانند سرطان پروستات، حنجره یا دهانه رحم.
- جهت کوچک کردن تومور و تسهیل عمل جراحی، مثلا در سرطان رکتوم یا مری.
- برای از بین بردن سلول های سرطانی باقی مانده پس از جراحی، مانند در سرطان پستان یا مغز.
- کنترل موضعی تومورهای غیرقابل جراحی مانند برخی تومورهای مغزی یا ریوی که قابل جراحی نیستند، اما میتوان با رادیوتراپی رشد آنها را کنترل کرد.
- برای کاهش علائم بیماری مانند درد، خونریزی یا فشار تومور در بیماران پیشرفته، مثلا در متاستاز استخوان یا مغز.
- درمان سرطانهای خون و غدد لنفاوی مثل لنفومها یا لوسمیها که در آنها رادیوتراپی به صورت هدفمند به نواحی خاصی از بدن داده میشود.
قبل از شروع رادیوتراپی یا پرتودرمانی باید چه آمادگیهایی داشت؟
پیش از آغاز رادیوتراپی، آمادگیهایی لازم است تا درمان با بیشترین دقت و کمترین عارضه انجام شود، این آمادگیها شامل موارد زیر است:
- پزشک درباره نوع سرطان، هدف درمان، مزایا، عوارض احتمالی و تعداد جلسات رادیوتراپی توضیح میدهد.
- انجام تصویربرداری های دقیق CT یا MRI برای تعیین محل دقیق تومور و طراحی نقشه درمانی بهکار میرود و این مرحله “شبیهسازی” یا “simulation” نام دارد.
- گاهی نقاطی روی پوست علامتگذاری میشود تا دستگاه در هر جلسه دقیقا روی ناحیه هدف تنظیم گردد.
- انجام آزمایشهای خون، ارزیابی قلب، کلیه یا ریه بسته به محل تومور و شرایط عمومی بیمار.
- بیمار از مصرف برخی داروها باید پرهیز کند یا رژیم غذایی در رادیوتراپی را رعایت کند.
روند انجام رادیوتراپی یا پرتودرمانی
روند انجام رادیوتراپی بهصورت مرحله به مرحله و با دقت بالا انجام میشود تا پرتوها دقیقا به بافت سرطانی تابیده شوند و آسیب به بافت های سالم به حداقل برسد، این روند شامل مراحل زیر است:
مرحله شبیه سازی
در این مرحله، با استفاده از تصویربرداری (مانند CT Scan)، محل دقیق تومور مشخص شده و نقاطی روی پوست علامت گذاری میشود تا ناحیه تابش در هر جلسه ثابت باقی بماند.
طراحی طرح درمان
تیم درمان با استفاده از نرمافزارهای پیشرفته، میزان دقیق پرتو، زاویه تابش و تعداد جلسات را تعیین میکند.
جلسات رادیوتراپی
بیمار روی تخت مخصوص در موقعیتی ثابت قرار میگیرد، دستگاه پرتودرمانی بدون تماس با بدن، پرتوها را به ناحیه موردنظر میتاباند و هر جلسه چند دقیقه طول میکشد و کاملا بدون درد است.
بررسیهای دورهای
در طول درمان، وضعیت بیمار، پاسخ به درمان و بروز عوارض احتمالی بهطور مرتب توسط تیم پزشکی ارزیابی میشود.
پایان درمان و پیگیری
پس از پایان جلسات، بیمار برای بررسی نتایج و پیگیریهای بعدی تحت نظر قرار میگیرد.
عوارض جانبی احتمالی رادیوتراپی
عوارض جانبی احتمالی رادیوتراپی به نوع، محل درمان، دوز پرتو و شرایط جسمی بیمار بستگی دارد و این عوارض موقتی یا در برخی موارد بلند مدت هستند، مهم ترین آنها عبارتاند از:
- خستگی و ضعف یکی از شایعترین عوارض است که با پیشرفت درمان بیشتر میشود.
- تحریک پوست مانند قرمزی، خشکی، خارش یا پوستهریزی در ناحیه تابش، مشابه آفتاب سوختگی.
- ریزش مو تنها در ناحیهای از بدن که تحت تابش قرار گرفته، رخ میدهد مثلاً ریزش مو در سر، اگر تابش به ناحیه سر باشد.
- حالت تهوع و استفراغ به ویژه اگر ناحیه شکم یا مغز تحت درمان باشد.
- کاهش اشتها و تغییرات گوارشی مانند اسهال یا یبوست، به خصوص در پرتودرمانی شکمی یا لگنی.
- مشکلات دهانی یا گلو مانند خشکی دهان، زخمهای دهانی یا دشواری در بلع، در صورت درمان ناحیه سر و گردن.
- تأثیر بر خونسازی کاهش گلبولهای سفید یا قرمز در صورت پرتودرمانی گسترده یا همراه با شیمی درمانی.
- عوارض دیررس مانند تغییرات پوستی، ناباروری، یا در موارد نادر ایجاد سرطان ثانویه پس از سالها.
مزایا و محدودیتهای پرتودرمانی
در ادامه، مزایا و محدودیت های این روش را به صورت جدولی مشاهده می کنید:
| مزایا | محدودیت |
| هدف گیری دقیق سلول های سرطانی | آسیب احتمالی به بافت های سالم اطراف تومور |
| قابل استفاده برای انواع مختلف سرطان | نیاز به چندین جلسه درمان در مدت زمان طولانی |
| بدون درد و غیرتهاجمی | بروز عوارض جانبی مانند خستگی، التهاب پوست و تهوع |
| قابل ترکیب با جراحی یا شیمی درمانی برای افزایش اثربخشی | عدم اثربخشی در برخی تومورهای مقاوم به پرتو |
| حفظ اندام و عملکرد بدن در بسیاری از موارد | امکان ایجاد عوارض دیررس مانند ناباروری یا سرطان ثانویه |
| بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته | محدود بودن تکرار درمان در یک ناحیه خاص از بدن |
تفاوت رادیوتراپی با شیمی درمانی
رادیوتراپی و شیمی درمانی هر دو از روش های رایج درمان سرطان هستند، اما تفاوت های مهمی دارند، رادیوتراپی از پرتوهای پرانرژی برای نابودی سلول های سرطانی در یک ناحیه خاص استفاده میکند، در حالی که شیمی درمانی با داروهای قوی، سلولهای سرطانی را در سراسر بدن هدف قرار میدهد.
رادیوتراپی موضعی و بدون درد است، اما شیمی درمانی سیستمیک بوده و عوارضی همچون تهوع، ریزش مو و تضعیف سیستم ایمنی ایجاد میکند، انتخاب بین این دو، بسته به نوع، مرحله و محل سرطان انجام میشود.
چند جلسه پرتودرمانی لازم است؟
تعداد جلسات رادیوتراپی بسته به نوع سرطان، اندازه و محل تومور، هدف درمان و وضعیت جسمی بیمار متفاوت است، در بیشتر موارد، رادیوتراپی به صورت روزانه، ۵ روز در هفته و به مدت ۲ تا ۸ هفته انجام میشود. برای مثال:
- در درمانهای قطعی، ۲۰ تا ۴۰ جلسه لازم است.
- در درمانهای تسکینی، ممکن است فقط ۱ تا ۱۰ جلسه کافی باشد.
- در رادیوتراپیهای هدفمند و با دوز بالا مثل Stereotactic، تعداد جلسات میتواند کمتر ولی با شدت بیشتر باشد.
پزشک با توجه به شرایط بیمار، دقیقترین برنامه را تعیین میکند.
سوالات متداول
رادیوتراپی میتواند باعث ریزش مو شود، اما فقط در ناحیهای که تحت تابش قرار گرفته است و این ریزش موقت بوده و پس از پایان درمان موها دوباره رشد میکنند.
نتایج رادیوتراپی دائمی است و برای نابودی سلولهای سرطانی موثر است، اما در برخی موارد ممکن است نیاز به جلسات تکمیلی یا درمانهای اضافی باشد.
در نهایت…
رادیوتراپی یا پرتودرمانی یکی از روش های موثر و مهم در درمان سرطان است که با هدف نابودی سلول های سرطانی به کار میرود و این روش به صورت موضعی انجام شده و به تنهایی یا همراه با جراحی و شیمی درمانی استفاده میشود، اگرچه عوارضی مانند خستگی و تحریک پوست دارد، اما با مراقبتهای لازم قابل کنترل است، رادیوتراپی به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک کرده و در بسیاری موارد نتایج ماندگاری ایجاد میکند.
